Deniz ekosistemleri
Fitoplankton ile zooplankton hangi canlı gruplarını anlatır?
19.11.2026 18:33
Plankton sözcüğü tek bir canlı türünü veya yalnız mikroskobik büyüklüğü anlatmaz. Akıntılara karşı bulunduğu konumu bütünüyle koruyamayan, su hareketiyle taşınan çok farklı organizmaları kapsar. Küçük alglerden bazı denizanalarına uzanan bu çeşitlilikte ortak nokta akrabalık değil, su içindeki yaşam biçimidir.

Temsili görsel: Diyatomların farklı biçimlerini gösteren mikroskop görüntüsü; kaynak örnekleri McMurdo Sound’daki deniz buzu kristalleri arasından alınmıştır. Kaynak: Diatoms through the microscope.jpg; üretici: Prof. Gordon T. Taylor, Stony Brook University; lisans: Public domain. Kaynak bildirimi: corp2365, NOAA Corps Collection.
Bir canlının yüzebilmesi, plankton olmasına mutlaka engel değildir. Bazıları derinliğini değiştirebilir veya besine yaklaşabilir; buna rağmen büyük ölçekli akıntıya karşı konumunu koruyamaz. Bu nedenle planktonu hareket etmeyen canlılar olarak tanımlamak da eksik kalır.
Fotosentetik üreticiler
Fitoplankton, su içinde fotosentez yapan küçük organizmaları anlatır. Bu grupta mikroskobik algler ve fotosentetik bakteriler bulunabilir. Güneş enerjisini kullanarak organik madde üretirler; büyümeleri ışık, besin maddeleri ve sıcaklık gibi koşullarla ilişkilidir. Basitçe küçük kara bitkileri olarak düşünülmeleri biyolojik çeşitliliklerini gizler.
Işığa gereksinimleri nedeniyle suyun ışık alan bölümü önemlidir. Ancak yüzeyde her zaman aynı miktarda bulunmazlar. Su hareketiyle besinlerin taşınması ve canlıların tüketimi de bolluklarını etkiler. Fitoplankton miktarı, yalnız güneşli bir günün sonucu değildir.
Fotosentezle üretilen organik madde, farklı sucul besin ilişkilerine katılır. Bu üretimi yapan organizma küçük olsa bile çok sayıda tüketicinin yararlandığı kaynakların başlangıcında bulunabilir. Burada önemli olan tek bireyin büyüklüğünden çok, topluluğun üretim ve tüketim içindeki yeridir.
Hayvansal tüketiciler
Zooplankton içinde kopepodlar, kril, bazı denizanaları ve farklı canlıların larvaları yer alabilir. Bunların beslenme biçimleri aynı değildir. Bazıları fitoplanktonla beslenirken bazıları daha küçük zooplanktonu yakalar. Dolayısıyla zooplankton sözcüğü bütün üyeleri aynı beslenme basamağına yerleştirmez.
Örneğin fitoplankton yiyen küçük bir kabukluyla başka hayvanları yakalayan bir denizanası aynı genel topluluk başlığında bulunabilir. İlki üretici dokusunu doğrudan tüketirken ikincisi başka tüketicilerden besin kazanır. Tek bir plankton kutusu çizmek, bu iç ilişkileri görünmez bırakır.
Zooplankton da balıklar ve başka sucul hayvanlar için besin oluşturur. Enerji ve maddenin farklı canlılar arasında taşınmasına katılır. Bu rol, her zooplankton türünün her balık için uygun besin olduğu anlamına gelmez; boyut, yakalanabilirlik ve zamanlama önemlidir.
Yaşamın tamamı mı, yalnız bir evresi mi?
Bazı organizmalar bütün yaşamlarını plankton olarak geçirir. Bu gruba holoplankton denir. Bazıları ise yalnız gençlik veya larva evresinde bu yaşam biçimine sahiptir; bunlar meroplankton kapsamında ele alınır. Yetişkin olduğunda dipte yaşayan bir hayvanın başlangıç evresi su içinde taşınabilir.
Bu ayrım, plankton örneğinde neden yetişkin hali kıyıda veya dipte görülen canlıların gençlerinin bulunabildiğini açıklar. Aynı tür farklı yaşam evrelerinde farklı habitatlarla ilişki kurar. Planktonda bulunma, o türün bütün yaşamına değişmeden verilen bir etiket değildir.
Bu geçişler, dipteki toplulukla açık sudaki yaşamın bağlantısını da kurabilir.
İki başlık bütün çeşitliliği tüketmez
Fitoplankton ve zooplankton yararlı temel kavramlardır; ancak su içindeki bütün mikroskobik yaşamı bu iki sözcükle açıklamak yeterli olmaz. Bakteriyoplankton gibi başka gruplar organik maddenin parçalanması ve besinlerin yeniden dolaşımıyla ilişkilidir. Ulusal Oşinografi Merkezi bu çeşitliliği ayrı işlevlerle ele alır.
Bu nedenle planktonun ne olduğunu sorarken üç boyutu ayırmak yararlıdır: Akıntıyla nasıl taşındığı, besini nasıl kazandığı ve yaşamının hangi döneminde bu ortamda bulunduğu. Biri hareketi, diğeri beslenmeyi, üçüncüsü yaşam döngüsünü anlatır. Aynı canlı bu sorulara farklı özellikleriyle cevap verir.
Bu ayrımlar göl veya deniz yüzeyindeki üretim artışını anlamayı da kolaylaştırır. Üreticilerin çoğalmasıyla onları yiyen hayvanların yanıtı aynı anda ve aynı biçimde gerçekleşmeyebilir. Su içindeki topluluk, aynı yere serpilmiş benzer parçacıklardan değil, birbirine bağlı farklı yaşam biçimlerinden oluşur.